ഒരു വീടിന്റെ സ്വീകരണമുറിയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, തൊട്ടടുത്ത മുറിയിലെ കട്ടിലിൽ പുതപ്പുപുതച്ചു കിടക്കുന്ന മുത്തശ്ശന് പേരക്കുട്ടി ചോറും വെള്ളവും കൊണ്ടുകൊടുക്കുന്ന കാഴ്ച കാണുന്നതിൽ അസ്വാഭാവികമായി ഒന്നുമില്ല; എന്നാൽ, ആ മുത്തശ്ശൻ മരിച്ചിട്ട് മൂന്ന് വർഷം കഴിഞ്ഞുവെന്ന് ആ കുടുംബം ശാന്തമായി നമ്മളോട് പറയുകയാണെങ്കിലോ! ആദ്യ നിമിഷത്തിൽ രക്തം മരവിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ഹൊറർ സിനിമയുടെ സീൻ പോലെ തോന്നാമെങ്കിലും, ഇന്തോനേഷ്യയിലെ സുലവേസി ദ്വീപിലുള്ള ടോറാജ എന്ന മലയോര ഗ്രാമത്തിൽ ഇത് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യന്റെ അളവറ്റ സ്നേഹത്തിന്റെയും അഗാധമായ കുടുംബബന്ധത്തിന്റെയും നേർക്കാഴ്ചയാണ്. മരണത്തെ ഭയപ്പെടാതെ, അതൊരു അവസാനമല്ലെന്ന് ഉറച്ചുവിശ്വസിക്കുന്ന ആ അസാധാരണ മനുഷ്യരുടെ മണ്ണിലേക്ക് കാൽകുത്തിയ ആ യാത്ര എന്റെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സാംസ്കാരിക വിസ്മയമായിരുന്നു.
പച്ചപ്പ് നിറഞ്ഞ കാടുകളും കോടമഞ്ഞും പുതച്ചുകിടക്കുന്ന തെക്കൻ സുലവേസിയിലെ താന ടോറാജയിലേക്ക് വളഞ്ഞുപുളഞ്ഞ റോഡുകളിലൂടെ ജീപ്പിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾത്തന്നെ, ഒരു സാങ്കൽപ്പിക ലോകത്തെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന വീടുകൾ കണ്ണിൽപ്പെടും. കൊമ്പുകൾപോലെ ഇരുവശങ്ങളിലേക്കും ആകാശത്തേക്ക് കൂർത്തുയർന്നുനിൽക്കുന്ന മേൽക്കൂരകളുള്ള ‘തൊങ്കോനാൻ’ (Tongkonan) എന്ന പരമ്പരാഗത വീടുകൾ. അത്തരം ഒരു വീടിന്റെ ഉമ്മറപ്പടി ചവിട്ടി അകത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ വല്ലാത്തൊരു കാപ്പിയുടെയും ചില തനത് കാട്ടുപച്ചിലകളുടെയും മണമാണ് എന്നെ വരവേറ്റത്. അവിടെ, അകത്തെ മുറിയിലെ മരക്കട്ടിലിൽ ഒരാൾ ശാന്തമായി ഉറങ്ങുന്നുണ്ടായിരുന്നു. “ഇത് ഞങ്ങളുടെ അപ്പൂപ്പനാണ്, അല്പം അസുഖമായി വിശ്രമിക്കുകയാണ്,” കുടുംബത്തിലെ യുവാവ് യാതൊരു ഭാവവ്യത്യാസവുമില്ലാതെ പറഞ്ഞത് കേട്ട് ഞാൻ സ്തംഭിച്ചുപോയി. ‘തോ മാക്കുല’ (To Makula’) എന്നാണ് അവർ ഇങ്ങനെയുള്ളവരെ വിളിക്കുന്നത്; അതായത് ‘രോഗിയായ ആൾ’ അല്ലെങ്കിൽ ‘ഇതുവരെ യാത്രയാകാത്ത ഉറക്കത്തിലുള്ള മനുഷ്യൻ’.
ശരീരം അഴുകിപ്പോകാതെ വർഷങ്ങളോളം ഇവർ എങ്ങനെ വീട്ടിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നു എന്ന ശാസ്ത്രീയ രഹസ്യം എന്നെ അതിശയിപ്പിച്ചു. പണ്ടുകാലത്ത് കാടുകളിൽ നിന്ന് ശേഖരിക്കുന്ന പ്രത്യേകതരം ഔഷധക്കൂട്ടുകളും സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങളും വിനാഗിരിയും തേയിലച്ചാറും പുകയുമൊക്കെ ഉപയോഗിച്ച് മമ്മിഫിക്കേഷന് സമാനമായ തനത് പ്രകൃതിദത്ത വിദ്യകളായിരുന്നു ഇവർ പ്രയോഗിച്ചിരുന്നത്; എന്നാൽ ആധുനിക കാലത്ത് ഫോർമാലിൻ (Formalin) ലായനി കുത്തിവെച്ചാണ് ടിഷ്യൂകൾ കേടുകൂടാതെയും ദുർഗന്ധമില്ലാതെയും ദീർഘകാലം നിലനിർത്തുന്നത്. ഇത്രയും കാലം മൃതദേഹം വീട്ടിൽ സൂക്ഷിക്കുന്നതിന് പിന്നിൽ വലിയൊരു പ്രായോഗിക സത്യമുണ്ട്. ടോറാജ സംസ്കാരത്തിൽ മരണം എന്നാൽ പെട്ടെന്നൊരു ദിവസം തീരുന്ന ഒന്നല്ല. ആത്മാവിനെ പരലോകമായ ‘പുയ’യിലേക്ക് (Puya) യാത്രയയക്കണമെങ്കിൽ നാടൊട്ടുക്ക് ആഘോഷിക്കുന്ന ‘റാംബു സോളോ’ (Rambu Solo) എന്ന മഹാസംസ്കാരച്ചടങ്ങ് നടത്തണം. ലോകത്തിന്റെ നാനാഭാഗത്തുനിന്നും ബന്ധുക്കൾ എത്തിച്ചേരാനും, ദിവസങ്ങൾ നീളുന്ന ആ വിരുന്ന് ഒരുക്കാനും, കൊമ്പുകൾ വളഞ്ഞ അപൂർവയിനം പുള്ളിയെരുമകളെ (Tedong Bonga) ആചാരപരമായി ബലിനൽകാനും വലിയ സാമ്പത്തികച്ചെലവുണ്ട്. അതിനായി പണം സമാഹരിക്കാൻ മാസങ്ങളോ ചിലപ്പോൾ വർഷങ്ങളോ കാത്തിരിക്കേണ്ടി വന്നാലും അവർ സ്നേഹത്തോടെ പ്രിയപ്പെട്ടവരെ തങ്ങളുടെ മേൽക്കൂരയ്ക്ക് താഴെ കൂടെപ്പാർപ്പിക്കുന്നു.
ആഴ്ചകൾ നീണ്ട ആ കാത്തിരിപ്പുകൾക്കൊടുവിൽ ഒരു ഗ്രാമത്തിൽ റാംബു സോളോ നടക്കുന്നത് നേരിൽ കാണാൻ എനിക്ക് അവസരം ലഭിച്ചു. അവിടെ കണ്ടത് നിലവിളികളോ കണ്ണീരോ ആയിരുന്നില്ല, മറിച്ച് പരമ്പരാഗത സംഗീതവും താളത്തിലുള്ള ചുവടുകളും എരുമപ്പോരുകളും നിറഞ്ഞ ഒരു വമ്പൻ കാർണിവൽ! ആത്മാവിനെ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് വേഗത്തിൽ ആനയിക്കാനാണ് അവർ എരുമകളെ ആദരവോടെ ബലിയർപ്പിക്കുന്നത്. ചടങ്ങുകൾ പൂർത്തിയായ ശേഷം ശവപേടകം മണ്ണിൽ കുഴിച്ചിടുകയല്ല ചെയ്യുന്നത്. പകരം, കുത്തനെയുള്ള കൂറ്റൻ ചുണ്ണാമ്പുകല്ല് മലനിരകളിലേക്ക് കയറി, പാറ തുരന്നുണ്ടാക്കിയ ഗുഹകളിലോ അല്ലെങ്കിൽ മലഞ്ചെരുവിൽ തൂക്കിയിട്ട നിലയിലോ ആണ് അടക്കം ചെയ്യുന്നത്. ആ ഗുഹകൾക്ക് പുറത്ത് മരിച്ചവരുടെ അതേ രൂപത്തിൽ തടിയിൽ കൊത്തിയുണ്ടാക്കിയ ‘തൗ-തൗ’ (Tau-tau) എന്ന പ്രതിമകൾ നാടിനെ നോക്കി കാവൽക്കാരായി നിൽക്കുന്നത് കൗതുകത്തോടെയല്ലാതെ നോക്കിനിൽക്കാനാവില്ല.
എന്നാൽ, ഇതിലും വലിയൊരു അമ്പരപ്പ് എന്നെ കാത്തിരുന്നത് ‘മാനേനെ’ (Ma’nene) എന്ന അപൂർവ്വ ആചാരം നടക്കുന്ന മലയോരത്തായിരുന്നു. ചില പ്രത്യേക വർഷങ്ങളിൽ വിളവെടുപ്പിനു ശേഷം കുടുംബങ്ങൾ ഒത്തുചേർന്ന്, വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് അടക്കം ചെയ്ത തങ്ങളുടെ പൂർവ്വികരുടെ ശവക്കല്ലറകൾ വീണ്ടും തുറക്കുന്നു! പതിറ്റാണ്ടുകൾക്ക് മുൻപ് മരിച്ചുപോയ മാതാപിതാക്കളുടെയും മുത്തശ്ശിമാരുടെയും ഉണങ്ങിസൂക്ഷിച്ച ഭൗതികശരീരങ്ങൾ പുറത്തെടുത്ത് വെയിലിൽ നിർത്തി ഉണക്കി, പൊടിയെല്ലാം തുടച്ചുമാറ്റി, ഏറ്റവും പുതിയ വസ്ത്രങ്ങളും സൺഗ്ലാസുമൊക്കെ അണിയിച്ച് ഒരു കുടുംബ സംഗമം പോലെ കൊണ്ടാടുന്നു. ഭയത്തോടും വെറുപ്പോടും കൂടിയല്ല, അതീവ വാത്സല്യത്തോടെ അവർ അവശിഷ്ടങ്ങൾക്ക് അരികിലിരുന്ന് സംസാരിക്കുന്നു, ഫോട്ടോയെടുക്കുന്നു, അവരുടെ ഇഷ്ടവിഭവങ്ങൾ അരികിൽ വെച്ചുകൊടുക്കുന്നു.
ആ കാഴ്ചകൾ കണ്ട് മലയിറങ്ങുമ്പോൾ മനസ്സിൽ ഭയം മുഴുവൻ അലിഞ്ഞുപോയിരുന്നു. നമുക്ക് മരണം എന്നത് ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ഒന്നോ, കറുത്ത തുണിയിട്ട് മൂടി മറന്നുപോകേണ്ട ഒരു വിടപറയലോ ആയിരിക്കാം. എന്നാൽ ടോറാജയിലെ മനുഷ്യർക്ക് മരണം കുടുംബസ്നേഹത്തിന്റെ മറ്റൊരു അധ്യായം മാത്രമാണ്. ശരീരം ജീവനറ്റ് പോയാലും ഓർമ്മകളിലൂടെയും ആചാരങ്ങളിലൂടെയും തങ്ങളുടെ പൂർവികർ എന്നും ഒപ്പമുണ്ടെന്ന ആ ഉറച്ച വിശ്വാസം ഏതൊരു യാത്രികനെയും പ്രകൃതിയോടും മനുഷ്യബന്ധങ്ങളോടും കൂടുതൽ വിനയാന്വിതനാക്കി മാറ്റും. ലോകത്തിന്റെ ഏതോ കോണിൽ നമ്മൾ വിചാരിക്കുന്നതിലും എത്രയോ വിശാലമായി ജീവിതത്തെയും മരണത്തെയും നോക്കിക്കാണുന്ന ഒരു ജനതയുണ്ട് എന്ന തിരിച്ചറിവാണ് ടോറാജ നൽകുന്ന ഏറ്റവും വലിയ പാഠം.
