കേരളത്തിൽ മഹാവിഷ്ണു പ്രതിഷ്ഠയുള്ള ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ പ്രധാനമാണ് തിരുനെല്ലി. വയനാട് ജില്ലയിലാണ് തിരുനെല്ലി മഹാവിഷ്ണു ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.മരിച്ചു പോയവരുടെ ആത്മശാന്തിക്കായി നടത്തപ്പെടുന്ന ബലിപൂജകൾക്കാണ് ഈ ക്ഷേത്രത്തിന് പ്രസിദ്ധി എന്നിരുന്നാലും സർവ്വപാപ ശമനത്തിനായി ക്ഷേത്രത്തിൽ ഭക്തർ ദർശനം നടത്തുന്നു. കർണാടക അതിർത്തിയിൽ, ബ്രഹ്മഗിരി മലനിരകളിലെ കമ്പമല, കരിമല, വരഡിഗ മലകൾ എന്നിവയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട തിരുനെല്ലി ക്ഷേത്രം സഹ്യമലക്ഷേത്രം, ബ്രഹ്മഗിരി ക്ഷേത്രം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
30 കരിങ്കൽ തൂണുകളാൽ താങ്ങി നിറുത്തിയിരിക്കുന്ന തിരുനെല്ലി ക്ഷേത്രം ഒരു വാസ്തുവിദ്യാ വിസ്മയം ആണ്. അതിനാൽ തന്നെ ക്ഷേത്രഭംഗി ആസ്വദിക്കുന്നതിനായും നിരവധിയാളുകൾ ഇവിടെയെത്താറുണ്ട്. ആത്മശാന്തിയെ മുൻനിർത്തിയുള്ള ബലിതർപ്പണം നടക്കുന്നതിനാൽ തന്നെ “ദക്ഷിണകാശി” എന്നും “ദക്ഷിണ ഗയ” എന്നും ഈ ക്ഷേത്രം അറിയപ്പെടുന്നു.
മലയാള മാസങ്ങൾ ആയ കർക്കിടകം ,തുലാം , കുംഭം എന്നീ മാസങ്ങളിലെ അമാവാസി ദിവസങ്ങളിൽ ആണ് പ്രധാനമായും ബലി ഇടുക. ഇവിടെ ബലിതർപ്പണം നടത്തിയാൽ പരേതാത്മാവ് വിഷ്ണുപാദത്തിങ്കൽ അലിയും എന്നാണ് വിശ്വാസം.പിതൃബലി, തിലഹവനം, പിതൃപൂജ എന്നിവയാണ് പ്രധാന ചടങ്ങുകൾ.
ചേര രാജാക്കന്മാരാ‍യ ഭാസ്കര രവിവർമ്മന്റെ കാലത്ത് ഈ ക്ഷേത്രം ഒരു പ്രധാന തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമായിരുന്നു. അന്നത്തെ നാണയം ആയ 12 ‘രാശി‘കൾ ഉപയോഗിച്ച് കൊത്തുപണിചെയ്ത കല്ലുകൾ ഇവിടെ നിന്നും കുഴിച്ചെടുത്തിട്ടുണ്ട്. മാത്രമല്ല, നൂറ്റാണ്ടുകൾ പഴക്കമുള്ള മറ്റനേകം നാണയങ്ങളും ശിലാസ്ഥാപനങ്ങളും ഇവിടെ നിന്നും കണ്ടെത്തിയിട്ടുണ്ട്.കടൽനിരപ്പിൽ നിന്നും 1740 മീറ്റർ ഉയരമുള്ള ഇവിടെ എത്തുവാൻ കേരള വനം വകുപ്പിൽ നിന്ന് മുൻ‌കൂർ അനുമതി വാങ്ങണം.
കൂർഗ്ഗിലെ രാജാക്കന്മാരും ആയും ഈ ക്ഷേത്രത്തിനു ബന്ധമുണ്ട് എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഈ ക്ഷേത്രം നിർമ്മിച്ച് മഹാവിഷ്ണുവിനു സമർപ്പിച്ചു എന്നും ചതുർഭുജങ്ങളുടെ രൂപത്തിലാണ് ഈ ക്ഷേത്രം പണിതതെന്നും എന്നാണ് ക്ഷേത്ര നിർമിതിയെപ്പറ്റിയുള്ള പ്രധാന വിശ്വാസം. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്നും അല്പം യാത്ര ചെയ്താൽ സർവ പാപ പരിഹരിയായ പാപനാശിനിയെന്ന നീരുറവ കാണാം. ക്ഷേത്രത്തിനു ചുറ്റുമുള്ള വനങ്ങളിൽ നെല്ലിമരങ്ങൾ ധാരാ‍ളമായി കാണാം. നെല്ലിമരത്തിൽ ലക്ഷ്മിനാരായണ സാന്നിധ്യം ഉള്ളതായി ഭക്തർ വിശ്വസിക്കുന്നു.
