മഞ്ഞുമൂടിയ ഹിമാലയൻ മലനിരകളെ സാക്ഷിനിർത്തി, ഉദയസൂര്യന്റെ ആദ്യകിരണങ്ങൾ വന്ന് തൊഴുതുണർത്തുന്ന കരിങ്കൽത്തൂണുകളും, തകർച്ചയിലും പ്രൗഢി കൈവിടാത്ത ഒരു പൗരാണിക സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ ആത്മാവും! കാലത്തിന്റെ ക്രൂരമായ കുത്തൊഴുക്കിൽ തകർക്കപ്പെട്ടിട്ടും, ഇന്നും കാശ്മീർ താഴ്‌വരയിലേക്ക് നോക്കി ആത്മീയതയുടെയും സൂര്യതേജസ്സിന്റെയും മന്ത്രങ്ങൾ മന്ത്രിക്കുന്ന ജമ്മു കാശ്മീരിലെ അനന്ത്‌നാഗിലുള്ള മാർത്താണ്ഡ സൂര്യക്ഷേത്രത്തിന്റെ അവശിഷ്ടങ്ങളിലേക്കാണ് ഈ തീർത്ഥാടനം.
എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിന്റെ പ്രതാപകാലത്ത്, കാർകോട്ട രാജവംശത്തിലെ പ്രബലനായ ലളിതാദിത്യ മുക്താപീഡൻ എന്ന ചക്രവർത്തിയുടെ ഭക്തിയിലും ദീർഘവീക്ഷണത്തിലും നിന്നാണ് ഈ മഹാക്ഷേത്രം ഉയർന്നുവരുന്നത്. കാശ്മീർ താഴ്‌വരയെ മുഴുവൻ കാൽക്കീഴിലാക്കി നിൽക്കുന്ന ഒരു ഉയർന്ന പീഠഭൂമിയിലാണ് ഇതിന്റെ നിർമ്മിതി. പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ ജീവന്റെ ഉറവിടമായ സൂര്യഭഗവാനെ (മാർത്താണ്ഡൻ) ആരാധിക്കുന്നതിനായി പണിതുയർത്തിയ ഈ പുണ്യാലയം, ഒരു കാലത്ത് ഭാരതത്തിന്റെ വടക്കേ അറ്റത്ത് ജ്വലിച്ചുനിന്ന സൗരാരാധനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ അടയാളമായിരുന്നു. യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഈ ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെടുകയും ഇന്ന് കാണുന്ന രീതിയിൽ വശ്യമായ ഒരു ശിലാസിംഹാസനമായി മാറുകയും ചെയ്തുവെങ്കിലും, അതിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തിൽ ഇപ്പോഴും തങ്ങിനിൽക്കുന്ന ആ ദിവ്യചൈതന്യം ഭക്തരുടെ മനസ്സിൽ ഭയഭക്തിബഹുമാനങ്ങൾ നിറയ്ക്കും.
ഗാന്ധാര, ഗുപ്ത വാസ്തുശൈലികളും കാശ്മീരിന്റെ തനതായ ശില്പകലയും ഒത്തുചേർന്ന ഒരു അത്ഭുത നിർമ്മിതിയാണ് ഈ കാവ്യം. പടുകൂറ്റൻ കരിങ്കൽ മണ്ഡപങ്ങളും, അവയ്ക്ക് ചുറ്റുമുള്ള ചെറിയ ശ്രീകോവിലുകളുടെ നിരകളും, പ്രൗഢിയോടെ നിൽക്കുന്ന സ്തംഭങ്ങളും ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പഴയകാല വൈഭവത്തിലേക്ക് നമ്മുടെ മനസ്സിനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോകും. തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്ന കൂറ്റൻ പ്രവേശന കവാടവും അതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിലുള്ള ഹിമഗിരിനിരകളും കാണുമ്പോൾ, പ്രകൃതി തന്നെ ഭഗവാന് തീർത്തൊരു കിരീടം പോലെ തോന്നും. സൂക്ഷ്മമായ കല്ലടുക്കുകളും വാസ്തുവിദ്യാ ചാതുരിയും ഈ ശിലകളിൽ ദൈവത്തിന്റെ കൈയൊപ്പ് ചാർത്തിയിരിക്കുന്നു.
ഇന്ന് ആർക്കിയോളജിക്കൽ സർവേ ഓഫ് ഇന്ത്യയുടെ സംരക്ഷണയിലുള്ള ഈ പുരാതന നിർമ്മിതിയിൽ പണ്ടത്തെപ്പോലെ നിത്യപൂജകൾ നടക്കുന്നില്ലെങ്കിലും, ഇവിടുത്തെ ഓരോ കരിങ്കൽ ചുവരുകൾക്കും പറയാൻ കോടി ജന്മങ്ങളുടെ പ്രാർത്ഥനകളുടെ കഥകളുണ്ട്. ഇവിടെയെത്തുന്ന ചരിത്രകാരന്മാർക്കും ഭക്തർക്കും അനുഭവപ്പെടുന്നത് വെറുമൊരു ശിലാസമുച്ചയമല്ല; മറിച്ച് കാലത്തെപ്പോലും നിഷ്പ്രഭമാക്കുന്ന ആത്മീയ ഊർജ്ജമാണ്. കാശ്മീർ താഴ്‌വരയുടെ ഹരിതാഭയും മലനിരകളുടെ ശാന്തതയും ഒന്നിക്കുന്ന ഈ മാർത്താണ്ഡ പുണ്യഭൂമിയിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, ഉള്ളിലെ ഇരുട്ടകറ്റി ജ്ഞാനത്തിന്റെ സൂര്യപ്രകാശം നിറയ്ക്കുന്ന ഒരു ദിവ്യാനുഭൂതി ഏതൊരു സഞ്ചാരിക്കും ഭക്തനും അനുഭവവേദ്യമാകും.
