ഇന്ത്യ സ്വാതന്ത്ര്യം നേടി എട്ട് പതിറ്റാണ്ട് പൂർത്തിയാക്കുമ്പോഴും ചരിത്രത്തിൽ ഏറെ ചർച്ച ചെയ്യപ്പെടുകയും വിവാദങ്ങൾക്ക് വഴിവെക്കുകയും ചെയ്ത ഒന്നാണ് 1948 ജനുവരിയിൽ മഹാത്മാ ഗാന്ധി നടത്തിയ അവസാന നിരാഹാര സത്യഗ്രഹവും അതിനെത്തുടർന്ന് പാകിസ്താന് ഇന്ത്യ നൽകിയ 55 കോടി രൂപയും. വിഭജനത്തിന്റെ മുറിവുകളും കാശ്മീരിലെ അധിനിവേശവും സൃഷ്ടിച്ച കടുത്ത സംഘർഷങ്ങൾക്കിടയിലാണ് ഗാന്ധിജി തന്റെ അവസാന നിരാഹാര സമരം പ്രഖ്യാപിച്ചത്. പാകിസ്താന് നൽകാനുള്ള തുക തടഞ്ഞുവെച്ച ഇന്ത്യാ ഗവൺമെന്റിന്റെ തീരുമാനത്തെ തിരുത്തിച്ചതും ഈ നിരാഹാര സമരത്തിന്റെ ഫലമായിരുന്നു.
1948 ജനുവരി 13-നാണ് ഡൽഹിയിലെ ബിർള ഹൗസിൽ (ഇന്നത്തെ ഗാന്ധി സ്മൃതി) 78-ാം വയസ്സിൽ ഗാന്ധിജി തന്റെ അവസാന നിരാഹാര സത്യഗ്രഹം ആരംഭിച്ചത്. വിഭജനത്തെത്തുടർന്ന് ഡൽഹിയിലും പരിസര പ്രദേശങ്ങളിലും രൂക്ഷമായ വർഗ്ഗീയ കലാപങ്ങൾ ശാന്തമാക്കുക, ഇന്ത്യയിലെ ന്യൂനപക്ഷങ്ങളായ മുസ്ലീങ്ങളുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക, പാകിസ്താനിലെ ഹിന്ദു-സിഖ് ന്യൂനപക്ഷങ്ങളുടെ സംരക്ഷണം ഉറപ്പാക്കുക എന്നിവയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷ്യങ്ങൾ. സൈന്യത്തെയും പോലീസിനെയും ഉപയോഗിച്ച് ക്രമസമാധാനം പാലിക്കാൻ സാധിക്കുമെങ്കിലും മനസ്സുകൾ തമ്മിലുള്ള ഐക്യം ഉണ്ടാകണമെങ്കിൽ ധാർമ്മികമായ മനഃപരിവർത്തനം ആവശ്യമാണെന്ന് ഗാന്ധിജി വിശ്വസിച്ചു.
ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യ വിഭജിച്ചപ്പോൾ ഇരു രാജ്യങ്ങളും തമ്മിൽ സാമ്പത്തിക ആസ്തികൾ പങ്കുവെക്കാൻ ധാരണയായിരുന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി 75 കോടി രൂപയാണ് പാകിസ്താന് നൽകേണ്ടിയിരുന്നത്. ആദ്യ ഗഡുവായി 20 കോടി രൂപ കൈമാറിയെങ്കിലും, ഇതിനിടെ പാകിസ്താന് പിന്തുണയുള്ള സേന കാശ്മീരിലേക്ക് അധിനിവേശം നടത്തിയതോടെ ബാക്കി 55 കോടി രൂപ കൈമാറുന്നത് നിർത്തിവെക്കാൻ സർദാർ വല്ലഭ്ഭായ് പട്ടേൽ അടക്കമുള്ള നേതാക്കൾ തീരുമാനിച്ചു. എന്നാൽ ശത്രുത നിലനിൽക്കുന്നു എന്നത് കൊണ്ട് മാത്രം നിയമപരമായി നൽകാനുള്ള കടമ്പയിൽ നിന്ന് രാജ്യം പിന്നാക്കം പോകരുത് എന്ന ധാർമ്മിക നിലപാടാണ് ഗാന്ധിജി സ്വീകരിച്ചത്.
ഗാന്ധിജിയുടെ ആരോഗ്യനില അതിവേഗം വഷളായതോടെ സർക്കാരിന് മേൽ കടുത്ത സമ്മർദ്ദമുണ്ടായി. തുടർന്ന് നെഹ്റുവും പട്ടേലും അടങ്ങുന്ന മന്ത്രിസഭ പാകിസ്താന് 55 കോടി രൂപ നൽകാൻ തീരുമാനിക്കുകയായിരുന്നു. ഗാന്ധിജിയുടെ ഈ നിലപാട് അന്ന് രാജ്യത്തെ അഭയാർത്ഥികൾക്കിടയിലും ഹിന്ദുത്വ ഗ്രൂപ്പുകൾക്കിടയിലും കടുത്ത അമർഷത്തിന് കാരണമായി. തുടർന്നാണ് ജനുവരി 18-ന് വിവിധ സമുദായ നേതാക്കൾ നൽകിയ സമാധാന ഉറപ്പിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ഗാന്ധിജി നിരാഹാരം അവസാനിപ്പിച്ചത്.
