1959-ലെ ഒരു വേനൽക്കാല സായാഹ്നം. മുംബൈയിലെ ഗിർഗാവിലുള്ള ഒരു പഴയ കെട്ടിടത്തിന്റെ മട്ടുപ്പാവിലേക്ക് ഏഴ് സ്ത്രീകൾ പതുക്കെ നടന്നുകയറി. ആരുടെയൊക്കെയോ കണ്ണുകളിൽ പേടിയുണ്ടായിരുന്നു, ചിലരുടെ ഉള്ളിൽ ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ വിങ്ങലും. ജസ്വന്തിബെൻ പോപ്പറ്റും അവളുടെ ആറ് കൂട്ടുകാരികളും അവിടെ ഒത്തുചേർന്നത് വെറുമൊരു വർത്തമാനത്തിനായല്ല, മറിച്ച് ദാരിദ്ര്യത്തോടുള്ള നിശബ്ദമായ ഒരു യുദ്ധം പ്രഖ്യാപിക്കാനായിരുന്നു. സ്ത്രീകൾക്ക് പുറത്തിറങ്ങി ജോലി ചെയ്യുന്നത് ചിന്തിക്കാൻ പോലും കഴിയാത്ത ആ കാലത്ത്, അടുക്കളയിലെ നാലു ചുവരുകൾക്കുള്ളിൽ നിന്ന് പുറത്തുകടക്കാനുള്ള അവരുടെ ഏക വഴി ആ കൈപ്പുണ്യമായിരുന്നു.
ലോകം അവരെ വെറും “അടുക്കളക്കാരികൾ” എന്ന് വിളിച്ചു പരിഹസിക്കാൻ കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു. എന്നാൽ, ആ മട്ടുപ്പാവിൽ വെച്ച് അവർ പുറത്തെടുത്തത് വെറും ഉഴുന്നുമാവ് ആയിരുന്നില്ല; മറിച്ച് വിധിക്ക് മുന്നിൽ മുട്ടുമടക്കില്ലെന്ന ഉറച്ച തീരുമാനമായിരുന്നു. അവർക്കൊരു വലിയ പ്ലാൻ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, ആകെയുള്ളത് ഒരു സാമൂഹിക പ്രവർത്തകനിൽ നിന്ന് കടം വാങ്ങിയ വെറും 80 രൂപ മാത്രം. ആ തുക കൊണ്ട് കുറച്ച് ധാന്യങ്ങളും മസാലകളും വാങ്ങി, അവർ തങ്ങളുടെ ആദ്യത്തെ പപ്പടങ്ങൾ പരത്തിത്തുടങ്ങി.
ആദ്യദിവസം അവർ നിർമ്മിച്ചത് വെറും നാല് പാക്കറ്റ് പപ്പടങ്ങൾ. പക്ഷേ ഒരു സസ്പെൻസ് ഉണ്ടായിരുന്നു—അക്കാലത്ത് പപ്പടം എന്നത് ഓരോ വീട്ടിലും ഓരോ രുചിയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഈ ഏഴ് സ്ത്രീകൾ ഒരേ രുചി, ഒരേ കനം, ഒരേ മണം എന്നിവയിൽ കണിശത പുലർത്തി. ഒരു പാക്കറ്റ് വാങ്ങിയവർ വീണ്ടും വരുമെന്ന് അവർക്ക് ഉറപ്പായിരുന്നു.
പക്ഷേ വിധി അവരെ പരീക്ഷിച്ചു. മഴക്കാലം എത്തിയപ്പോൾ പപ്പടം ഉണക്കാൻ സ്ഥലമില്ലാതെയായി. മുംബൈയിലെ ആ ചെറിയ മുറികളിൽ പപ്പടം ഉണങ്ങാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ ഉണ്ടായ ദുർഗന്ധം അയൽക്കാരെ ചൊടിപ്പിച്ചു. പലരും അവരെ കളിയാക്കി, “ഇതൊക്കെ നിർത്തി പോയ്ക്കൂടെ?” എന്ന് ചോദിച്ചു. എന്നാൽ തളരാൻ അവർ തയ്യാറല്ലായിരുന്നു. രാത്രി മുഴുവൻ ഉറക്കമിളച്ച്, വീടിനുള്ളിൽ സ്റ്റൗ കത്തിച്ചുവെച്ച് ആ ചൂടിൽ അവർ ഓരോ പപ്പടവും ഉണക്കിയെടുത്തു. ആ വാശിയാണ് “ലിജ്ജത്ത്” (ഗുജറാത്തിയിൽ രുചികരം എന്നർത്ഥം) എന്ന ബ്രാൻഡിന് ജന്മം നൽകിയത്.
ഗുണമേന്മയിൽ അവർ പുലർത്തിയ ആ കണിശത പതുക്കെ മുംബൈയിലെ തെരുവുകളിൽ പാട്ടായി. പപ്പടത്തിന്റെ ആ കടുപ്പവും നാവിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്ന എരിവും തേടി ആളുകൾ എത്തിത്തുടങ്ങി. നൂറും ആയിരവുമായി സ്ത്രീകൾ ആ കൂട്ടായ്മയിലേക്ക് ഒഴുകിയെത്തിയപ്പോൾ അവിടെ ഒരു വലിയ സത്യം ജനിച്ചു—അവിടെ ‘യജമാനൻ’ എന്നൊരാൾ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഓരോ പപ്പടം പരത്തുമ്പോഴും താൻ ആ കമ്പനിയുടെ ഉടമസ്ഥയാണെന്ന തിരിച്ചറിവാണ് ആ സ്ത്രീകളെ മുന്നോട്ട് നയിച്ചത്. ലിജ്ജത്തിന്റെ വിജയത്തിന് പിന്നിൽ ഒരു നിഗൂഢമായ നിയമമുണ്ട്. ഇത്രയും വലിയ കമ്പനിയായിട്ടും ഇന്നും അവർ പപ്പടം പരത്താൻ മെഷീനുകൾ ഉപയോഗിക്കില്ല! കാരണം മറ്റൊന്നുമല്ല—ഒരു മെഷീൻ വന്നാൽ നൂറുകണക്കിന് സ്ത്രീകളുടെ ജോലി ഇല്ലാതാകും. ഓരോ പുലർച്ചെയും ലിജ്ജത്തിന്റെ കേന്ദ്രങ്ങളിൽ വണ്ടികൾ എത്തും. സ്ത്രീകൾ അവിടെ വന്ന് മാവ് വാങ്ങിക്കൊണ്ടുപോകും, വീട്ടിലിരുന്ന് പപ്പടം പരത്തും, പിറ്റേന്ന് അത് തിരികെ നൽകും. ഓരോ പപ്പടത്തിന്റെ കനവും കൃത്യമാണോ എന്ന് പരിശോധിക്കാൻ ഇന്നും പ്രത്യേക പരിശോധനാ രീതികളുണ്ട്.
വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയപ്പോൾ ആ എൺപത് രൂപയുടെ മൂലധനം ആയിരക്കണക്കിന് കോടികളുടെ സാമ്രാജ്യമായി വളർന്നു. ഇന്ന് നാൽപ്പത്തയ്യായിരത്തിലധികം സ്ത്രീകൾ ഒത്തുചേരുന്ന ഈ വലിയ കുടുംബം ലോകത്തിന് തന്നെ ഒരു അത്ഭുതമാണ്. ലാഭം വരുമ്പോൾ അത് തുല്യമായി വീതിച്ചെടുക്കുന്ന, ആർക്കും പ്രത്യേക ശമ്പളമില്ലാത്ത, എല്ലാവരും തുല്യരായ ഈ പ്രസ്ഥാനം ഇന്ന് ഇരുപത്തിയഞ്ചിലധികം രാജ്യങ്ങളിലെ ഊണുമേശകളിൽ സാന്നിധ്യമാണ്.
2021-ൽ ഇന്ത്യയുടെ പരമോന്നത ബഹുമതികളിലൊന്നായ പത്മശ്രീ ആ മട്ടുപ്പാവിൽ വിപ്ലവം തുടങ്ങിയ ജസ്വന്തിബെന്നിനെ തേടിയെത്തുമ്പോൾ, അത് ആ ഏഴുപേരുടെ മാത്രമല്ല, തങ്ങളുടെ വിയർപ്പുകൊണ്ട് ജീവിതം പടുത്തുയർത്തിയ ഓരോ സ്ത്രീയുടെയും വിജയമായിരുന്നു. ഒരു നേരത്തെ വിശപ്പടക്കാൻ തുടങ്ങിയ ആ യാത്ര ഇന്ന് ആഗോളതലത്തിൽ ഒരു വിസ്മയമായി, പരാജയപ്പെടാൻ മനസ്സില്ലാത്ത ഒരു ജനതയുടെ അടയാളമായി നിലകൊള്ളുന്നു
