തിരക്കേറിയ ഒരു ചന്തയുടെ ബഹളവും, എയർകണ്ടീഷൻ ചെയ്ത ഒരു മാളിന്റെ ആഡംബരവും ഒരേ കുടക്കീഴിൽ കൊണ്ടുവന്ന ആ വിപ്ലവകാരിയെ ഓർമ്മയുണ്ടോ? കൈയ്യിലൊരു ട്രോളിയുമായി, പാതിവിലയ്ക്ക് കിട്ടുന്ന സാധനങ്ങൾ വാരിക്കൂട്ടാൻ ക്യൂ നിന്ന ആ പഴയ ‘വെനസ്ഡേ’ ബസാറുകൾ! ഇന്ത്യക്കാരനെ ഷോപ്പിംഗിന്റെ പുതിയൊരു ലോകം പഠിപ്പിച്ച ബിഗ് ബസാർ (Big Bazaar) എന്ന സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കഥ ഒരു സിനിമാ ക്ലൈമാക്സ് പോലെ നാടകീയമാണ്. ഇതിന്റെ സ്രഷ്ടാവായ കിഷോർ ബിയാനി, വെറുമൊരു കച്ചവടക്കാരനായിരുന്നില്ല, മറിച്ച് ഒരു ശരാശരി ഇന്ത്യക്കാരന്റെ മനസ്സ് വായിക്കാൻ കഴിഞ്ഞ ദീർഘവീക്ഷണമുള്ള ഒരു മാന്ത്രികനായിരുന്നു. നമ്മുടെ വീടിനടുത്തുള്ള ചെറിയ പലചരക്ക് കടകളിൽ നിന്ന് ട്രോളി തള്ളുന്ന വമ്പൻ മാളുകളിലേക്ക് ഇന്ത്യക്കാരനെ കൈപിടിച്ച് നടത്തിയ കിഷോർ ബിയാനി. “ഇന്ത്യൻ റീട്ടെയിൽ രംഗത്തെ രാജാവെന്നായിരുന്നു അറിയപ്പെട്ടിരുന്നത്. എന്നാൽ ആകാശത്തോളം ഉയർന്ന ആ സാമ്രാജ്യം എങ്ങനെ ഒരു ചീട്ടുകൊട്ടാരം പോലെ നിലംപൊത്തി എന്നത് നാം അറിഞ്ഞിരിക്കേണ്ട കഥയാണ്.
സാധാരണക്കാരായ ഇന്ത്യക്കാർക്ക് എയർകണ്ടീഷൻ ചെയ്ത മുറികളിൽ കയറി സാധനങ്ങൾ വാങ്ങാൻ പേടിയായിരുന്ന ഒരു കാലം. അവിടേക്കാണ് കിഷോർ ബിയാനി ‘ബിഗ് ബസാർ’ എന്ന ആശയവുമായി വരുന്നത്. മാളുകൾ എന്നാൽ പണക്കാർക്ക് മാത്രമുള്ളതാണ് എന്ന ധാരണ തിരുത്താൻ അദ്ദേഹം ബിഗ് ബസാറിനെ ഒരു ‘മോഡേൺ ചന്ത’യാക്കി മാറ്റി. അവിടെ സാധനങ്ങൾ അടുക്കി വെച്ചതിലും, അനൗൺസ്‌മെന്റുകൾ നടത്തിയതിലും ഒരു തനി നാടൻ ശൈലിയുണ്ടായിരുന്നു. പച്ചക്കറികൾ തൊട്ടുനോക്കി വാങ്ങാനും, അരിയും പഞ്ചസാരയും ചാക്കുകളിൽ നിന്ന് അളന്നു വാങ്ങാനും അദ്ദേഹം സൗകര്യമൊരുക്കി. “ഇത് നമ്മുടെ കടയാണ്” എന്ന് സാധാരണക്കാരന് തോന്നിയ നിമിഷം ബിഗ് ബസാർ ഇന്ത്യയുടെ ഹൃദയം കീഴടക്കി. ‘സബ്സെ സസ്ത സബ്സെ അച്ഛാ’ (Sabse Sasta, Sabse Achha) എന്ന മുദ്രാവാക്യം ഓരോ വീട്ടിലും മുഴങ്ങി. 2019-ൽ 1.78 ബില്യൺ ഡോളർ ആസ്തിയുള്ള ശതകോടീശ്വരനായി ഫോർബ്സ് അദ്ദേഹത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തിയപ്പോൾ, കിഷോർ ബിയാനി ഇന്ത്യയുടെ ‘റീട്ടെയിൽ രാജാവ്’ എന്ന് വിളിക്കപ്പെട്ടു.
വിജയത്തിന്റെ ലഹരിയിൽ കിഷോർ ബിയാനി തന്റെ സാമ്രാജ്യം അതിവേഗം വ്യാപിപ്പിച്ചു. ബിഗ് ബസാറിന് പുറമെ പാന്റലൂൺസ്, സെൻട്രൽ, ബ്രാൻഡ് ഫാക്ടറി തുടങ്ങി ഫാഷനും ലോജിസ്റ്റിക്സും ഇ-കൊമേഴ്സും വരെ നീളുന്ന ഒരു വമ്പൻ ശൃംഖല തന്നെ അദ്ദേഹം പടുത്തുയർത്തി. 2019-ൽ 1.78 ബില്യൺ ഡോളർ ആസ്തിയുള്ള ശതകോടീശ്വരനായി ഫോർബ്സ് മാസിക അദ്ദേഹത്തെ വാഴ്ത്തി. എന്നാൽ ആ വളർച്ചയ്ക്ക് പിന്നിൽ ഒരു വലിയ കെണിയുണ്ടായിരുന്നു—കടബാധ്യത! തന്റെ സാമ്രാജ്യം അതിവേഗം വ്യാപിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ അദ്ദേഹം വലിയ തോതിൽ പണം കടമെടുത്തു. ഫാഷൻ, ഇൻഷുറൻസ്, ലോജിസ്റ്റിക്സ്, ഫുഡ് പാർക്കുകൾ എന്നിങ്ങനെ കൈവെക്കാത്ത മേഖലകളില്ലായിരുന്നു. ബിസിനസ്സുകൾ വളർന്നെങ്കിലും ലാഭത്തേക്കാൾ വേഗത്തിൽ കടം വളർന്നു.
ഈ കടക്കെണിക്ക് മുകളിലേക്കാണ് കൊവിഡ് എന്ന മഹാമാരി ഇടിത്തീ പോലെ വീണത്. ലോക്ക്ഡൗണിൽ കടകൾ അടഞ്ഞു കിടന്നതോടെ വരുമാനം നിലച്ചു, പലിശ കുമിഞ്ഞുകൂടി, ആമസോണും ഫ്ലിപ്കാർട്ടും ഓൺലൈൻ വിപണി കീഴടക്കിയതും ഫ്യൂച്ചർ ഗ്രൂപ്പിനെ തകർത്തു. അംബാനിയുടെ റിലയൻസ് റീട്ടെയിൽ കൂടി രംഗത്തെത്തിയതോടെ മത്സരം കടുത്തു. കടം വീട്ടാൻ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ബിഗ് ബസാറും മറ്റ് ആസ്തികളും വിൽക്കാൻ അദ്ദേഹം നിർബന്ധിതനായി. റിലയൻസും ആമസോണും തമ്മിലുള്ള നിയമയുദ്ധത്തിൽ ഫ്യൂച്ചർ ഗ്രൂപ്പ് എന്നേക്കുമായി ചതഞ്ഞരഞ്ഞുപോയി.
റിലയൻസിന് തന്റെ കമ്പനി വിൽക്കാൻ ബിയാനി ശ്രമിച്ചെങ്കിലും ആമസോൺ അത് നിയമപരമായി തടഞ്ഞു. വർഷങ്ങൾ നീണ്ട ഈ നിയമയുദ്ധത്തിൽ കമ്പനിയുടെ മൂല്യം ഇടിഞ്ഞു, ഒടുവിൽ പാപ്പരായി (Bankrupt) തന്റെ ഓരോ കടകളും വിട്ടുകൊടുക്കേണ്ടി വന്നു. ഇന്ന് 2026-ൽ, ബിഗ് ബസാർ എന്ന പേര് പലയിടത്തും റിലയൻസ് സ്മാർട്ട് ബസാറായി മാറിക്കഴിഞ്ഞു. ഒരു സാധാരണക്കാരന്റെ സ്വപ്നങ്ങളെ വലിയ ട്രോളികളിലാക്കി മാറ്റിയ കിഷോർ ബിയാനിയുടെ ഈ യാത്ര, ബിസിനസ്സിലെ അമിതമായ ആവേശവും കടബാധ്യതയും എങ്ങനെ ഒരു വൻമരത്തെപ്പോലും വീഴ്ത്തും എന്നതിന്റെ കയ്പ്പേറിയ ഓർമ്മപ്പെടുത്തലാണ്. ഇന്ത്യൻ റീട്ടെയിൽ ചരിത്രത്തിൽ ബിഗ് ബസാർ ഇന്നും ഒരു വികാരമാണ്; തിരിച്ചു കിട്ടാത്ത ആ പഴയ ഷോപ്പിംഗ് കാലത്തിന്റെ ഓർമ്മ!
