പഴയ മുംബൈയിലെ മസ്ജിദ് ബന്ദറിലെ ഇടുങ്ങിയ തെരുവുകളിൽ കുരുമുളകിന്റെയും സുഗന്ധവ്യഞ്ജനങ്ങളുടെയും വെളിച്ചെണ്ണയുടെയും രൂക്ഷമായ ഗന്ധം വായുവിൽ തങ്ങിനിന്നിരുന്നു. നൂറ്റാണ്ടുകളായി തലമുറകൾ പയറ്റിത്തെളിഞ്ഞ പരമ്പരാഗത വ്യാപാരത്തിന്റെ ഒച്ചപ്പാടുകൾക്കിടയിലേക്ക്, എഴുപതുകളുടെ തുടക്കത്തിൽ ഇരുപതുകാരനായ ഒരു ചെറുപ്പക്കാരൻ കാലെടുത്തുവെച്ചു. ബോംബെ ഓയിൽ ഇൻഡസ്ട്രീസ് എന്ന വൻ കുടുംബ സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ സുരക്ഷിതമായ കസേരകളും കോടികളുടെ ബിസിനസ്സും മുന്നിലുണ്ടായിട്ടും, ആ തെരുവിലെ എണ്ണക്കറ പുരണ്ട ഇരുമ്പു വീപ്പകൾക്കിടയിൽ നിന്ന് ഹർഷ് മാരിവാല ചിന്തിച്ചത് മറ്റൊന്നായിരുന്നു. സുരക്ഷിതമായ ഒരു കുടുംബ ബിസിനസ്സിന്റെ അധിപനാകാൻ അവസരമുണ്ടായിട്ടും, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് അപരിചിതമായ സ്വന്തം വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ മാത്രം എന്തായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തെ പ്രേരിപ്പിച്ചത്?
അക്കാലത്ത് വെളിച്ചെണ്ണയെന്നാൽ പലചരക്കുകടകളിൽ വലിയ ഇരുമ്പു വീപ്പകളിൽ നിന്ന് പഴയ കുപ്പികളിലേക്ക് പകർന്നു നൽകുന്ന ഒരു അസംസ്‌കൃത വസ്തു മാത്രമായിരുന്നു. ഉപഭോക്താവിനെ നേരിട്ടു കാണാത്ത, ബ്രാൻഡില്ലാത്ത ആ കച്ചവടരീതിയിൽ ഹർഷ് മാരിവാലയ്ക്ക് ഒട്ടും തൃപ്തി തോന്നിയില്ല. സാധനങ്ങൾ മൊത്തമായി വിൽക്കുന്ന ഒരു കച്ചവടക്കാരനായി ഒതുങ്ങാനല്ല, മറിച്ച് ഓരോ ഇന്ത്യൻ കുടുംബത്തിന്റെയും സ്വീകരണമുറിയിൽ അഭിമാനത്തോടെ ഇരിക്കാൻ പോകുന്ന സ്വന്തം ബ്രാൻഡുകൾ നിർമ്മിക്കാനാണ് അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിച്ചത്. എന്നാൽ പഴമയെ നെഞ്ചേറ്റിയ കുടുംബത്തിലെ കാരണവന്മാർക്ക് ഈ ആശയം പെട്ടെന്ന് ഉൾക്കൊള്ളാനായില്ല. എതിർപ്പുകളെ വെല്ലുവിളിയായി ഏറ്റെടുത്ത ഹർഷ്, വിപണിയെ നേരിട്ടറിയാൻ നാട്ടിൻപുറങ്ങളിലെ ചെറുകിട കടകൾ തോറും സഞ്ചരിച്ചു. അപ്പോഴാണ് അദ്ദേഹം ആ അത്ഭുതം തിരിച്ചറിഞ്ഞത്—ഗുണനിലവാരമുള്ള, ചോർന്നുപോകാത്ത, വിശ്വസിക്കാൻ കൊള്ളാവുന്നൊരു ബ്രാൻഡിനായി ഇന്ത്യയിലെ സാധാരണക്കാർ കാത്തിരിക്കുന്നുണ്ട്.
ആ തിരിച്ചറിവാണ് അദ്ദേഹത്തെ ‘പാരച്യൂട്ട്’ എന്ന മാന്ത്രിക ഉൽപ്പന്നത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചത്. അന്നുവരെ ഉപയോഗിച്ചിരുന്ന വൃത്തികെട്ട തുരുമ്പെടുക്കുന്ന ടിൻ കാനുകൾക്ക് പകരം ആകർഷകമായ നീല പ്ലാസ്റ്റിക് കുപ്പികൾ കൊണ്ടുവരാൻ അദ്ദേഹം തീരുമാനിച്ചു. എന്നാൽ അവിടെയും വെല്ലുവിളി അവസാനിച്ചില്ല. പലചരക്കുകടകളിലെ എലികൾ പ്ലാസ്റ്റിക് കുപ്പികൾ കടിച്ച് തുരന്ന് എണ്ണ നശിപ്പിക്കുമെന്ന ഭയത്താൽ വ്യാപാരികൾ ആ ഉൽപ്പന്നം വാങ്ങാൻ വിസമ്മതിച്ചു. സ്വന്തം ഉൽപ്പന്നത്തിന്റെ നിലവാരത്തിൽ തരിമ്പും വിട്ടുവീഴ്ച ചെയ്യാൻ തയ്യാറാകാത്ത ഹർഷ് മാരിവാല, പരീക്ഷണശാലയിൽ മാസങ്ങളോളം ചിലവഴിച്ചു. ഒടുവിൽ ഉരുണ്ട ആകൃതിയിലുള്ള, കട്ടിയുള്ള എച്ച്ഡിപിഇ പ്ലാസ്റ്റിക് കുപ്പികൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്തു. എലികൾക്ക് കടിക്കാൻ പിടുത്തം കിട്ടാത്ത വിധത്തിൽ തയ്യാറാക്കിയ ആ കുപ്പികൾ പെട്ടിയിലാക്കി, ഉള്ളിൽ എലികളെ ഇട്ട് പരീക്ഷിച്ച് വ്യാപാരികൾക്ക് മുന്നിൽ തെളിയിച്ചു കൊടുത്തു. അതൊരു അവിശ്വസനീയമായ വിപ്ലവമായിരുന്നു. വിപണി ഇതുവരെ കാണാത്ത ആ ഗുണനിലവാരവും പുതുമയും പാരച്യൂട്ടിനെ ഇന്ത്യൻ ഉപഭോക്താക്കളുടെ ഹൃദയത്തിലേക്ക് പറിച്ചുനട്ടു.
പക്ഷേ, പരമ്പരാഗത കുടുംബ കൂട്ടായ്മയ്ക്കുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഒരു ആധുനിക കോർപ്പറേറ്റ് കമ്പനി കെട്ടിപ്പടുക്കുക എളുപ്പമായിരുന്നില്ല. വേഗത്തിലുള്ള തീരുമാനങ്ങൾക്കും പ്രൊഫഷണൽ തൊഴിൽ സംസ്കാരത്തിനും കുടുംബ ബിസിനസ്സിന്റെ ഘടന തടസ്സമായി മാറി. അങ്ങനെ 1990-ൽ, തന്റെ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് പൂർണ്ണ സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകാൻ അദ്ദേഹം ഒരു വലിയ തീരുമാനമെടുത്തു. ബോംബെ ഓയിൽ ഇൻഡസ്ട്രീസിൽ നിന്ന് ഉപഭോക്തൃ ഉൽപ്പന്നങ്ങളുടെ വിഭാഗത്തെ അടർത്തിമാറ്റി അദ്ദേഹം സ്വന്തം കമ്പനിക്ക് രൂപം നൽകി—’മാരിക്കോ’. മാരിവാല ആന്റ് കമ്പനി എന്നതിൽ നിന്നാണ് മാരിക്കോ എന്ന വിപ്ലവം പിറവിയെടുത്തത്. വെറും ബ്രാൻഡുകൾ മാത്രമല്ല, കഴിവുള്ള പ്രൊഫഷണലുകൾക്ക് സ്വതന്ത്രമായി ചിന്തിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു തൊഴിൽ സംസ്കാരം കൂടിയാണ് അദ്ദേഹം അവിടെ സൃഷ്ടിച്ചത്.
തുടർന്ന് വെളിച്ചെണ്ണയിൽ നിന്ന് ആരോഗ്യകരമായ കുക്കിംഗ് ഓയിൽ വിപണിയിലേക്ക് മാരിക്കോ കണ്ണുവെച്ചു. ഹൃദയാരോഗ്യത്തിന് മുൻഗണന നൽകുന്ന ‘സഫോള’ എന്ന ബ്രാൻഡ് പിറവിയെടുത്തത് അങ്ങനെയായിരുന്നു. വിദേശ കുത്തക ഭീമനായ യുണിലിവർ പാരച്യൂട്ടിനെ വിലയ്ക്കുവാങ്ങാൻ വൻതുകയുമായി മുന്നിലെത്തിയപ്പോഴും, സ്വന്തം കുഞ്ഞുങ്ങളെപ്പോലെ പോറ്റിവളർത്തിയ ബ്രാൻഡുകളെ ഹർഷ് മാരിവാല അടിയറവ് വെച്ചില്ല; പകരം സ്വന്തം മാർക്കറ്റിംഗ് കരുത്തുകൊണ്ട് ആ ആഗോള ഭീമനെത്തന്നെ അദ്ദേഹം ഇന്ത്യൻ വിപണിയിൽ തോൽപ്പിച്ചു കളഞ്ഞു.
പഴയ മസ്ജിദ് ബന്ദറിലെ എണ്ണ വീപ്പകളിൽ നിന്ന് തുടങ്ങിയ ആ യാത്ര ഇന്ന് കോടികളുടെ വിറ്റുവരവുള്ള, ഏഷ്യയിലും ആഫ്രിക്കയിലുമടക്കം ഇരുപത്തഞ്ചിലധികം രാജ്യങ്ങളിൽ സാന്നിധ്യമുള്ള ഒരു ആഗോള എഫ്.എം.സി.ജി ഭീമനായി മാറിയിരിക്കുന്നു. കുടുംബം തന്ന സുരക്ഷിത തണലിൽ ഒതുങ്ങിപ്പോകാതെ, സ്വന്തം കാഴ്ചപ്പാടിലും ഉപഭോക്താവിന് നൽകുന്ന മൂല്യത്തിലും അടിയുറച്ചു വിശ്വസിച്ച ഒരു മനുഷ്യന്റെ നിശ്ചയദാർഢ്യത്തിന്റെ സാക്ഷ്യപത്രമാണ് ഇന്നും ഇന്ത്യൻ വീടുകളിലെ ഡ്രസ്സിംഗ് ടേബിളിൽ തിളങ്ങിനിൽക്കുന്ന ആ ചെറിയ നീല പാരച്യൂട്ട് കുപ്പി.
