“വൈകുന്നേരത്തെ ചായക്കൊപ്പം നിങ്ങളെന്നും മുക്കിത്തിന്നുന്ന ആ ഗുഡ് ഡേയോ മേരി ഗോൾഡോ ബർബണോ കയ്യിലെടുക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ പെട്ടിക്ക് പുറകിൽ ഒരു ₹295 രൂപയുടെ അത്ഭുത രഹസ്യമുണ്ടെന്ന് നിങ്ങൾപ്പോഴെങ്കിലും ചിന്തിച്ചിട്ടുണ്ടോ? കൊൽക്കത്തയിൽ ₹295 രൂപ മൂലധനവുമായി തുടങ്ങിയ ഒരു വിദേശി സംരംഭം, രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധത്തിൽ ബ്രിട്ടീഷ് പട്ടാളക്കാർക്ക് 95 ശതമാനവും ബിസ്ക്കറ്റ് ഉണ്ടാക്കിക്കൊടുത്ത് ഒരു വൻ സാമ്രാജ്യമായി മാറിയ കഥ അറിയാമോ? കൈമറിഞ്ഞു വന്ന ബ്രിട്ടീഷ്, ഫ്രഞ്ച്, അമേരിക്കൻ കോർപ്പറേറ്റ് ഭീമന്മാരെ മലർത്തിയടിച്ച്, 130 വർഷമായി കോടിക്കണക്കിന് ഇന്ത്യക്കാരുടെ ചായപ്പാത്രങ്ങളെ ഭരിക്കുന്ന ‘ബ്രിട്ടാനിയ’ (Britannia) എന്ന സാമ്രാജ്യത്തിന്റെ കഥ ആരെയും ഞെട്ടിക്കും!”
“വെറും ₹295-ൽ നിന്ന് തുടങ്ങി, ലോകമഹായുദ്ധവും അതിജീവിച്ച് 80-ലധികം രാജ്യങ്ങളുടെ വിപണി ഭരിക്കുന്ന ബ്രിട്ടാനിയയുടെ ചരിത്രത്തിലേക്ക് നമുക്കൊന്നിറങ്ങിപ്പോകാം.” കഥ ആരംഭിക്കുന്നത് 1892-ൽ ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയുടെ തലസ്ഥാനമായ കൊൽക്കത്തയിലാണ്. ഒരു കൂട്ടം ബ്രിട്ടീഷ് വ്യാപാരികൾ ചേർന്ന് വെറും ₹295 രൂപ നിക്ഷേപിച്ച് ഒരു കൊച്ചു വീട്ടിൽ ബിസ്ക്കറ്റ് നിർമ്മാണം ആരംഭിച്ചു. അക്കാലത്ത് സാധാരണക്കാരായ ഇന്ത്യക്കാർക്കിടയിൽ പാക്ക് ചെയ്ത ബിസ്ക്കറ്റുകൾ കഴിക്കുന്ന ശീലം തീരെയില്ലായിരുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അന്നത്തെ ഉയർന്ന ബ്രിട്ടീഷ്, യൂറോപ്യൻ ഉദ്യോഗസ്ഥരെ മാത്രമായിരുന്നു അവർ ലക്ഷ്യമിട്ടത്. എന്നാൽ അഞ്ചു വർഷങ്ങൾക്കകം, 1897-ൽ ഈ ബിസിനസ്സ് ഇന്ത്യൻ സഹോദരന്മാരായ ഗുപ്ത ബ്രദേഴ്സ് ഏറ്റെടുത്തു. വി.എസ് ബ്രദേഴ്സ് എന്ന പേരിൽ അവർ പ്രവർത്തനം കൊൽക്കത്തയിലെ ഡംഡമ്മിലേക്ക് മാറ്റിയതോടെയാണ് ആദ്യത്തെ ഉടമസ്ഥാവകാശ മാറ്റം സംഭവിക്കുന്നത്.
1918-ൽ ഇംഗ്ലീഷ് ബിസിനസ്സുകാരനായ സി. എച്ച്. ഹോംസ് ഗുപ്ത ബ്രദേഴ്സുമായി കൈകോർത്തതോടെ ‘ദി ബ്രിട്ടാനിയ ബിസ്ക്കറ്റ് കമ്പനി ലിമിറ്റഡ്’ എന്ന കോർപ്പറേഷൻ ഔദ്യോഗികമായി പിറവിയെടുത്തു. 1921-ൽ സൂയസ് കനാലിന്റെ കിഴക്കുഭാഗത്ത് ആദ്യമായി ബിസ്ക്കറ്റ് ഉണ്ടാക്കാൻ കൂറ്റൻ ഗ്യാസ് ഓവനുകൾ ഇറക്കുമതി ചെയ്തുകൊണ്ട് ഉൽപ്പാദന സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ അവർ വലിയൊരു കുതിച്ചുചാട്ടം നടത്തി. 1924-ൽ യുകെയിലെ വമ്പൻ ബിസ്ക്കറ്റ് നിർമ്മാതാക്കളായ പീക്ക് ഫ്രീൻ (Peek, Frean & Co.) ബ്രിട്ടാനിയയുടെ നിയന്ത്രണം ഏറ്റെടുത്തു.
എന്നാൽ ബ്രിട്ടാനിയയുടെ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ സിനിമാറ്റിക് വഴിത്തിരിവ് ഉണ്ടായത് 1939-ൽ രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടപ്പോഴാണ്! ബ്രിട്ടീഷ് സൈന്യത്തിന് അതിർത്തികളിൽ പോരാടുന്ന ലക്ഷക്കണക്കിന് പടയാളികൾക്ക് കേടാകാത്ത ‘സർവീസ് ബിസ്ക്കറ്റുകൾ’ അത്യാവശ്യമായി വന്നു. ഈ അവസരം മുതലെടുത്ത ബ്രിട്ടാനിയ തങ്ങളുടെ ഫാക്ടറികളുടെ ഉൽപ്പാദന ശേഷിയുടെ 95 ശതമാനവും പട്ടാളക്കാർക്കുള്ള ബിസ്ക്കറ്റുകൾക്കായി മാറ്റിവെച്ചു. യുദ്ധം കമ്പനിക്ക് സമ്മാനിച്ചത് വമ്പൻ മാസ്സ് പ്രൊഡക്ഷൻ ശേഷിയും രാജ്യവ്യാപകമായ വിതരണ ശൃംഖലയുമായിരുന്നു.
സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനു ശേഷം 1954-ൽ സ്ലൈസ്ഡ് ബ്രെഡ് അവതരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ബിസ്ക്കറ്റിനപ്പുറമുള്ള ഭക്ഷ്യവിപണിയിലേക്ക് അവർ കടന്നു. 1978-ൽ പബ്ലിക് ഇഷ്യൂ വഴി കമ്പനിയുടെ ഭൂരിഭാഗം ഓഹരികളും ഇന്ത്യക്കാരുടെ കൈകളിലെത്തി. 1979-ൽ വെറുമൊരു ബിസ്ക്കറ്റ് കമ്പനി എന്നതിൽ നിന്ന് മാറി ‘ബ്രിട്ടാനിയ ഇൻഡസ്ട്രീസ് ലിമിറ്റഡ്’ എന്ന് കമ്പനി പേരുമാറ്റി. 1990-കളിൽ ഫ്രഞ്ച് ഭീമനായ ഡാനോണും (Danone) ഇന്ത്യൻ വ്യവസായ പ്രമുഖനായ നുസ്ലി വാഡിയയുടെ വാഡിയ ഗ്രൂപ്പും (Wadia Group) തമ്മിൽ കമ്പനിയുടെ നിയന്ത്രണത്തിനായി വൻ കോർപ്പറേറ്റ് യുദ്ധം തന്നെ നടന്നു. ഒടുവിൽ 2009-ഓടെ ഡാനോണിന്റെ ഓഹരികൾ കൂടി വാങ്ങി വാഡിയ ഗ്രൂപ്പ് ബ്രിട്ടാനിയയുടെ പൂർണ്ണ നിയന്ത്രണം സ്വന്തമാക്കി.
ടൈഗർ, ഗുഡ് ഡേ, മേരി ഗോൾഡ്, ജിം ജാം, ബർബൺ, 50-50, കേക്കുകൾ, റസ്ക്, ഡയറി ഉൽപ്പന്നങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ വിപണിയിലെ തങ്ങളുടെ അപ്രമാദിത്വം അവർ നിലനിർത്തി. ഒരു കൊച്ചു മുറിയിൽ ₹295 രൂപയിൽ തുടങ്ങി, ഉടമസ്ഥർ മാറിമറിഞ്ഞിട്ടും തങ്ങളുടെ ബ്രാൻഡ് നെയിം മായാതെ കാത്തുസൂക്ഷിച്ച്, ഇന്ന് 80-ലധികം രാജ്യങ്ങളിലേക്ക് പടർന്നുപന്തലിച്ച ബ്രിട്ടാനിയയുടെ ഈ കഥ, ബിസിനസ്സ് ലോകത്തെ ഏറ്റവും ശക്തമായ അതിജീവനത്തിന്റെ തെളിവാണ്!
