ബിസ്മില്ലാഹിയും മതേതരത്വവും ഒരേ പുസ്തകത്തിൽ; ബംഗ്ലാദേശ് ഭരണഘടനയുടെ അമ്പരപ്പിക്കുന്ന പരിണാമം; മുജീബുർ റഹ്മാൻ മുതൽ താരിഖ് റഹ്മാൻ വരെ

ബംഗ്ലാദേശ് എന്ന രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ആത്മാവ് എവിടെയാണ്? അത് മതേതരത്വത്തിലാണോ അതോ ഇസ്‌ലാമിക സ്വത്വത്തിലാണോ? 2026-ലെ പൊതുതിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ ബിഎൻപി (BNP) നേതാവ് താരിഖ് റഹ്മാൻ അധികാരമേൽക്കുമ്പോൾ ലോകം ചർച്ച ചെയ്യുന്നത് ബംഗ്ലാദേശ് ഭരണഘടന കടന്നുപോയ വിചിത്രമായ വഴികളെക്കുറിച്ചാണ്. ‘മതേതരത്വം എന്നാൽ മതമില്ലായ്മയല്ല’ എന്ന് 1972-ൽ ഷെയ്ഖ് മുജീബുർ റഹ്മാൻ പ്രഖ്യാപിച്ച മണ്ണിൽ, ഇന്ന് ഭരണഘടനയുടെ ആമുഖം തുടങ്ങുന്നത് ‘ബിസ്മില്ലാഹിറഹ്മാനിറഹീം’ എന്ന വചനത്തോടെയാണ്. മതേതരത്വവും മതവിശ്വാസവും ഒരുപോലെ ഇഴചേർന്നു നിൽക്കുന്ന ഈ സവിശേഷ സാഹചര്യം ഒരു ചരിത്ര കൗതുകമാണ്.

ഒരു രാഷ്ട്രത്തിന്റെ ഭരണഘടന ആ രാജ്യത്തിന്റെ രാഷ്ട്രീയ മാറ്റങ്ങളുടെ കണ്ണാടിയാണെന്ന് പറയാറുണ്ട്. അയൽരാജ്യമായ ബംഗ്ലാദേശിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഇത് അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ ശരിയാണ്.  1971-ൽ പാകിസ്താനിൽ നിന്ന് മോചിതരായപ്പോൾ ബംഗ്ലാദേശ് സ്വീകരിച്ചത് മതേതരത്വത്തിലൂന്നിയ ഭരണഘടനയായിരുന്നു. ദേശീയത, സോഷ്യലിസം, ജനാധിപത്യം, മതേതരത്വം എന്നീ നാല് തൂണുകളിലായിരുന്നു ആ രേഖ പടുത്തുയർത്തിയത്. “മതം ഒരു രാഷ്ട്രീയ ആയുധമാകരുത്” എന്നതായിരുന്നു മുജീബുർ റഹ്മാന്റെ ഉറച്ച നിലപാട്. മതത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലുള്ള വിവേചനവും വർഗീയ രാഷ്ട്രീയ കക്ഷികളും അന്ന് നിരോധിക്കപ്പെട്ടു.

എന്നാൽ 1975-ലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വധത്തിന് ശേഷം രാജ്യം സൈനിക ഭരണത്തിലേക്ക് നീങ്ങിയതോടെ കാര്യങ്ങൾ മാറിമറിഞ്ഞു. 1977-ൽ സിയാവുർ റഹ്മാൻ (നിലവിലെ പ്രധാനമന്ത്രി താരിഖ് റഹ്മാന്റെ പിതാവ്) ഭരണഘടനയിൽ നിന്ന് ‘മതേതരത്വം’ എന്ന വാക്ക് നീക്കം ചെയ്യുകയും ‘സർവ്വശക്തനായ അല്ലാഹുവിലുള്ള വിശ്വാസം’ എന്ന വരി കൂട്ടിച്ചേർക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് 1988-ൽ എർഷാദ് ഭരണകൂടം ഇസ്‌ലാമിനെ ഔദ്യോഗിക മതമായി പ്രഖ്യാപിച്ചതോടെ 1972-ലെ ഭരണഘടനയുടെ ആത്മാവ് തന്നെ നഷ്ടമായി.

പതിറ്റാണ്ടുകൾക്ക് ശേഷം ഷെയ്ഖ് ഹസീനയുടെ കാലത്താണ് ‘മതേതരത്വം’ ഭരണഘടനയിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയത്. എന്നാൽ ഭൂരിപക്ഷ വോട്ട് ബാങ്കിനെ ഭയന്ന് ആമുഖത്തിലെ മതപരമായ വരികൾ മാറ്റാൻ ഹസീന തയ്യാറായില്ല. ഇതിന്റെ ഫലമായി മതേതരത്വം ഒരു വശത്തും ഇസ്‌ലാമിക സ്വത്വം മറുവശത്തുമായി ബംഗ്ലാദേശ് ഭരണഘടന ഇന്ന് ഒരു സങ്കര സ്വഭാവം പുലർത്തുന്നു. 2026 ഫെബ്രുവരി 12-ന് നടന്ന തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ താരിഖ് റഹ്മാൻ അധികാരത്തിലെത്തിയതോടെ, പിതാവ് തുടങ്ങിവെച്ച ഇസ്‌ലാമികവൽക്കരണ പാതയിലൂടെ അദ്ദേഹം വീണ്ടും സഞ്ചരിക്കുമോ അതോ പുതിയ ‘ജൂലൈ ചാർട്ടർ’ അനുസരിച്ചുള്ള ഭരണഘടനാ മാറ്റങ്ങൾക്ക് തയ്യാറാകുമോ എന്നാണ് ലോകം ഉറ്റുനോക്കുന്നത്.  തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ ജമാഅത്തെ ഇസ്‌ലാമിയെ തോൽപ്പിച്ചാണ് ബിഎൻപി അധികാരത്തിലെത്തിയതെങ്കിലും രാജ്യത്തെ ഇസ്‌ലാമിക സ്വാധീനം അവഗണിക്കാൻ താരിഖ് റഹ്മാനും എളുപ്പമാകില്ല. ഒരു വശത്ത് മതേതരത്വവും മറുവശത്ത് ഇസ്‌ലാമിക പ്രതീകങ്ങളും പേറുന്ന ബംഗ്ലാദേശ് ഭരണഘടന ലോകത്തിന് മുന്നിൽ ഒരു വലിയ രാഷ്ട്രീയ പരീക്ഷണമായി തുടരുകയാണ്.