ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ മുസ്ലിം രാജ്യത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ, ആയിരം വർഷത്തിലേറെയായി മഹാദേവനും മഹാവിഷ്ണുവും ബ്രഹ്മാവും ഒരുമിച്ച് ആരാധിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു മഹത്തായ ഹിന്ദു ക്ഷേത്രമുണ്ടെന്ന് പറഞ്ഞാൽ നിങ്ങൾ വിശ്വസിക്കുമോ? ആ അത്ഭുതത്തിന്റെ പേരാണ് പ്രംബനൻ.
ഒൻപതാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നിർമ്മിക്കപ്പെട്ട ഈ അത്ഭുതക്ഷേത്രം വെറും കല്ലുകൊണ്ടുള്ള നിർമാണമല്ല. ആയിരത്തിലധികം വർഷങ്ങൾക്ക് മുമ്പ് ജീവിച്ചിരുന്ന ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസവും ദൈവഭക്തിയും കലാപാടവവും ഒത്തുചേർന്ന ആത്മീയ മഹാകാവ്യമാണ് അത്.
പ്രംബനനിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന നിമിഷം തന്നെ ആകാശത്തെ തൊടാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ഗോപുരങ്ങൾ കണ്ണുകളെ വിസ്മയിപ്പിക്കും. ഏകദേശം നാൽപ്പത്തിയേഴ് മീറ്റർ ഉയരത്തിൽ തലയുയർത്തി നിൽക്കുന്ന ആ ശിഖരങ്ങൾ, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് സ്വർഗത്തിലേക്കുള്ള മനുഷ്യന്റെ പ്രാർത്ഥനയുടെ പ്രതീകങ്ങളാണെന്ന് തോന്നിപ്പോകും.
ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗം സമർപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് സൃഷ്ടിയുടെയും സംരക്ഷണത്തിന്റെയും സംഹാരത്തിന്റെയും ദിവ്യശക്തികളായ ത്രിമൂർത്തികൾക്കാണ്. മഹാദേവനായ ശിവനും, ലോകത്തെ പരിപാലിക്കുന്ന മഹാവിഷ്ണുവും, സൃഷ്ടിയുടെ അധിപനായ ബ്രഹ്മാവും ഒരേ ക്ഷേത്രസമുച്ചയത്തിൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു എന്നത് ഹിന്ദു ദർശനത്തിന്റെ ആഴവും സമഗ്രതയും വിളിച്ചോതുന്നു.
ക്ഷേത്രഭിത്തികളിലൂടെ നടക്കുമ്പോൾ മറ്റൊരു അത്ഭുതം കൂടി ഭക്തരെ കാത്തിരിക്കുന്നു. ഓരോ കൽശിലയിലും കൊത്തിവെച്ചിരിക്കുന്ന ചിത്രങ്ങൾ വെറും അലങ്കാരങ്ങളല്ല, രാമായണ മഹാകാവ്യത്തിന്റെ ജീവനുള്ള അധ്യായങ്ങളാണ്. ശ്രീരാമന്റെയും സീതാദേവിയുടെയും ഹനുമാന്റെയും ധർമ്മത്തിനായുള്ള പോരാട്ടം കല്ലുകളിൽ ശാശ്വതമായി പതിഞ്ഞുനിൽക്കുമ്പോൾ, അത് കാണുന്നവരുടെ മനസ്സിൽ ഭക്തിയും വിസ്മയവും ഒരുപോലെ ഉണരുന്നു.
ഒരുകാലത്ത് ഇരുന്നൂറിലധികം ക്ഷേത്രങ്ങൾ ഉൾക്കൊണ്ടിരുന്ന ഈ വിശാലസമുച്ചയം, ആ പ്രദേശത്ത് ഹിന്ദു സംസ്കാരം എത്ര ശക്തമായിരുന്നുവെന്നതിന്റെ മൗനസാക്ഷിയാണ്. കാലത്തിന്റെ പ്രഹരങ്ങളും പ്രകൃതിദുരന്തങ്ങളും പല നിർമ്മിതികളെയും തകർത്തിട്ടും, അവശേഷിക്കുന്ന ഓരോ ശിലയും ഇന്നും ഭക്തിയുടെ കഥ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
കാലം മാറി, ഭരണാധികാരികൾ മാറി, മതങ്ങളും ജീവിതരീതികളും മാറി. എന്നിരുന്നാലും പ്രംബനൻ ഇന്നും ഇന്തോനേഷ്യയുടെ സാംസ്കാരിക അഭിമാനമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ലോകത്തിന്റെ നാനാഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് എത്തുന്ന സഞ്ചാരികളും ഭക്തരും അവിടെ നിൽക്കുമ്പോൾ, അവർ കാണുന്നത് ഒരു പുരാതന സ്മാരകമല്ല; നൂറ്റാണ്ടുകളെ അതിജീവിച്ച ആത്മീയ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ശ്വാസമാണ്.
പ്രംബനൻ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വലിയ സത്യമുണ്ട്—വിശ്വാസം സത്യസന്ധമാകുമ്പോൾ അത് അതിരുകളും ഭാഷകളും രാജ്യങ്ങളും മറികടക്കും. കാലം എത്ര മാറിയാലും, ദൈവഭക്തിയുടെ പ്രകാശം ഒരിക്കലും അണയുകയില്ല.
